TRANG CHỦ
    GỐM CỔ GÒ SÀNH
    BẢO TÀNG GỐM GÒ SÀNH
      - Gốm Thờ Tự
      - Gốm Ngự Dụng
      - Gốm Thương Mại
      - Hoạt động và sự kiện
    TƯ LIỆU VÀ NGHIÊN CỨU
    BÌNH ĐỊNH XƯA VÀ NAY
      - Võ Nghệ
      - Ẩm Thực
      - Văn Học
      - Âm Nhạc
    TỪ TRONG DI SẢN
    ẢNH GOSANH.VN
    VIDEO
    LIÊN KẾT
 Khách Thăm: 000890600
< d>
< d>
< d>
< d>
< d>
 
Gò Sành Bình Định: Sự hồi sinh của một dòng gốm
19.06.2007 01:17 - 1022

Xem hình
Mặt cắt kala góc - đất nung thế kỷ XII - XIII - Ảnh: NVH - gosanh.vn
Ngày 12/03 vừa qua, tại Bảo tàng gốm Chăm (173 Lê Hồng Phong, Quy Nhơn) đã diễn ra một cuộc hội thảo quy tụ những tên tuổi trong giới sử học, khảo cổ và những người nặng lòng với gốm, như nhà sử học Dương Trung Quốc, GS. TS Hà Văn Phùng – Viện trưởng Viện Khảo cổ học, TS Lê Đình Phụng, TS Ngô Văn Doanh... cùng chủ nhân của Bảo tàng này ông Nguyễn Vĩnh Hảo và nhà bảo trợ Bùi Xuân Vinh, Tổng Giám đốc một công ty cổ phần đầu tư và phát triển đô thị. Họ có mặt tại đây để làm rõ thêm những dữ liệu xung quanh một dòng gốm từng nổi danh trong lịch sử, nay đã gần như thất truyền: Gốm Gò Sành, Bình Định.

Gò Sành trong mạch chảy thời gian

             Trong thư tịch cổ của người Chăm hoặc trên nhiều tài liệu của các nhà nghiên cứu văn hóa trong và người nước, từ trước đến nay gần như chưa hề có tài liệu nào thể hiện sự tồn tại của dòng gốm Gò Sành. Thế nhưng trong vòng vài năm gần đây, hàng ngàn hiện vật thuộc dòng gốm này được biết đến như một phát hiện có ý nghĩa trong lịch sử phát triển vương triều Vijaya của người Chăm (Bình Định). Không chỉ hiện diện trong đời sống hàng ngày của cư dân Chăm từ thế kỷ XI đến XV, mà gốm Gò Sành còn được hé mở ở nhiều phát hiện mới mẻ. Thời gian này, cùng Hội An, Thị Nại đã là một điểm dừng quan trọng trong con đường gốm sứ trên biển, con đường này song song tồn tại với con đường tơ lụa trên đất liền thời gian đó.


Chủ bảo tàng Nguyễn Vĩnh Hảo và hai vị khách quí

            Gò Sành là một xóm thuộc làng Phong Đông, thôn Phụ Quang, xã Nhơn Hòa, thuộc huyện An Nhơn. Tục danh Gò Sành được đặt cho vùng đất này bởi vì nơi đây mảnh sành gần như ken dày trên mặt và trong lòng đất. Gò Sành nằm về hướng Tây huyện An Nhơn, cách thị trấn Bình Định 7km, cách thành phố Quy Nhơn 30km về hướng Tây Bắc. 

            Gò Sành là một cồn đất cao, chạy dọc theo bờ nam sông Côn, hướng Đông Tây. Hiện nay, toàn bộ khu gò là đất thổ cư, ba mặt là ruộng đất canh tác, chỉ có phía Bắc giáp sông Côn. Đây là vị trí thuận lợi về giao thông đường thủy và là vùng giàu nguyên liệu đất sét. Ngoài ra, xung quanh Gò Sành có rất nhiều gò, đồi, rừng núi nên nguồn dự trữ chất đốt vô cùng phong phú. Qua khảo sát trung tâm gốm cổ Gò Sành vẫn lưu lại dấu vết của khoảng 20 lò nung. Thực ra những hiện vật như chén, đĩa, hũ, vò... đã được người dân địa phương phát hiện trong quá trình canh tác từ nhiều đời, nhưng không được cất giữ và sử dụng. Những đồ vật đó vẫn được lưu danh bằng cái tên "đồ Hời" (đồ Chàm). Vào những năm 1970 – 1971, đồ Hời nằm trong lòng đất, chẳng mấy ai để mắt tới, sau này trở thành hàng hóa có giá trị về mặt kinh tế, tạo nên một làn sống đào bới cổ vật tại Gò Sành. Những đồ vật được lấy lên từ lòng đất Gò Sành theo chân thương lái thâm nhập sâu vào thị trường buôn bán cổ vật. Những người làm công tác nghiên cứu gốm cổ và một số học giả nước ngoài bước đầu đã để mắt đến dòng gốm mới phát hiện này. 

            Người có công đầu là ông Nguyễn Hượt, một chủ lò gốm tại Quy Nhơn. Chính từ phát hiện này của ông, tháng 3 năm 1974 một phái đoàn của Viện khảo cổ học chính quyền Sài Gòn đã đến khảo sát, xác minh. Đoàn đã nghiên cứu khá chi tiết những hiện vật được tìm thấy như bát, đĩa, cố, chén, bình và ngói lá tại các điểm gò Cây Quăng, gò Cậy Thị, gò Cây Me, gò Cây Duối... Lúc bấy giờ việc đào bới tìm cổ vật tại khu Gò Sành đã bị nghiêm cấm, cơn sốt cổ vật Gò Sành cũng tạm lắng không còn hấp dẫn giới buôn đồ cổ nữa, theo thời gian dòng gốm này rơi vào quên lãng.

            Hơn 10 năm sau, vào cuốn thập niên 80 của thế kỷ trước, những sản phẩm gốm tìm được tại Gò Sành lại được nhắc đến. Trên cơ sở những hiện vật gốm trong bộ sưu tập gốm cổ của ông Hà Thúc Cần có nguồn gốc tại Gò Sành, tiến sĩ Roxanna Brown đã dành một chương viết về những sản phẩm này  trong đề tài nghiên cứu khoa học của mình. Cuối năm 1990, trong đề tài nghiên cứu gốm cổ Việt Nam, Viện khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng tổng hợp Bình Định lập đề án khai quật nghiên cứu khu vực này. Từ đó đến tháng 3 năm 1994, kết quả đã dần bóc tách làm rõ sự tồn tại của những lò gốm của người Chăm tại khu vực này.

Sự hồi sinh của một dòng gốm cổ

             Đầu năm 2006, một nhà trưng bày gốm cổ tư nhân đầu tiên được khai trương tại thành phố Quy Nhơn. Hơn 200 hiện vật được trưng bày  được chia thành hai dòng: gốm cổ và gốm hiện đại. Theo chủ nhân bộ sưu tập, dòng gốm cổ bao gồm những sản phẩm của người Chăm (từ thế ký XI đến XV) và gốm của người Việt (từ thế kỷ XVII đến XVIII), được phân thành bốn nhóm sản phẩm: đồ thờ tự và trang trí tôn giáo, đồ tế tự và ngự dụng, ngự lãm, đồ xuất khẩu và đồ dân dụng.


Chum quả lê thế kỷ XIV - XV - Ảnh: NVH - gosanh.vn

            Trong số các hiện vật được trưng bày tại đây, có một số có giá trị đặc biệt như nhiều tượng thần bằng đất nung, cặp bình tai bèo cổ tiện, bộ đồ ngự dụng men trắng (bạch định)... Nhiều hiện vật được xem là độc bản, được các nhà sưu tầm và nghiên cứu đánh giá cao, như pho tượng bằng đất nung Dravapala (môn thần), chiếc đĩa ngự dụng rồng năm móng cỡ lớn, vẽ tích Long Vân Khánh Hội... Độc đáo nhất trong bộ sưu tập là các hiện vật: tượng thần Brahman, Vishnu, Shiva, tu sĩ, bò thần Nandin. Đặc biệt là phù điêu, mặt nạ (kala) bằng đất nung (đoán định niên đại thế kỷ XI-XII), có nghệ thuật đẽo khắc cực kỳ tinh xảo và không hề kém so với nhóm tượng điêu khắc bằng sa thạch vốn phổ biến ở vùng Avamarati (Quảng Nam). So với những gì đang phát hiện được trong những năm qua thì ngoài điêu khắc đã, người Chăm cũng là bậc thầy về đất nung. 

            Gốm (thô và có men) phục vụ cho dân dụng, hoặc thờ cúng của người Chăm được phát hiện khắp miền Trung, suốt từ Quảng Bình đến Quảng Ngãi. Thế nhưng những phát hiện về gốm Gò Sành đã gây sự chú ý lớn cho giới nghiên cứu văn hóa Chăm trong và ngoài nước. Bởi trước hết, khác hẳn với dòng gốm men của vùng Avamarati, chủ yếu có màu nâu đen, người thợ Gò Sành đã pha chế được loại men màu ngà (bạch định), chính vì vậy nhiều chuyên gia về gốm nhầm lẫn đây là gốm Trung Hoa (đời Tống). Mới đây, chủ nhân bộ sưu tập gốm Gò Sành đã công bố các khuôn dùng để in hoa văn trên gốm Gò Sành, được tìm thấy tại vùng An Nhơn – Bình Định, để một lần nữa chứng minh xuất xứ nội địa của dòng gốm này. Điều đáng lưu ý, hiện gốm Gò Sành được lưu giữ ở nhiều bảo tàng, hoặc là vật gia bảo của các gia đình quyền quý tại các nước Indonesia, Thái Lan, Singapore, Ai Cập, Anh... Điều đó chứng tỏ dòng gốm Gò Sành đã được xuất khẩu, theo các thương thuyền đi rất xa. 

            Trong vài năm qua, Bảo tàng Bình Định đã phát hiện được nhiều lò nung sản xuất gốm của người Chăm ở Gò Sành, Gò Hời, Gò Ké, Trường Cửu, Cây Me... TS Lê Đình Phụng, Viện khảo cổ học, nhận định: “Với những hiện vật vô cùng phong phú còn lại như vậy đã chứng tỏ từ thế kỷ XI – XV tại đây đã xuất hiện một trung tâm sản xuất sản phẩm thủ công”. Theo dòng lịch sử, sự phát triển của lò gốm Gò Sành kéo dài từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV, tương đồng với khoảng thời gian Trung Quốc cấm vận, không cho hàng hóa từ nội địa ra nước ngoài. Như vậy có khả năng trung tâm sản xuất gốm của người Chăm tại Bình Định đã phát triển mạnh nhằm bù đắp nhu cầu gốm dân dụng thiếu hụt trên thế giới. Và vùng Thị Nại (Bình Định) cũng đã từng là một thương cảng sầm uất của người Chăm xưa, đã góp vai trò lớn trong việc xuất khẩu sản phẩm này. Với giới chuyên môn, phát hiện này thật sự quan trọng, vì cách đây không lâu tại Cù Lao Chàm (Hội An) Viện Khảo cổ học đã phát hiện và trục vớt một tàu cổ chở đầy gốm Chu Đậu bị đắm vào khoảng thế kỷ XII-XIII. Từ sự kiện này, kết hợp với nhiều tư liệu được ghi trong lịch sử hàng hải thế giới, vùng Chu Đậu – Hải Dương cũng được xác định là một trung tâm gốm sứ của người Việt cung cấp cho thị trường thế giới trong thời điểm nói trên và cảng thị Hội An là một điểm dùng quan trọng của con đường gốm sứ thế giới trên biển.


Hoạ tiết kala trên chum - Ảnh: NVH - gosanh.vn

Lời kết 

             Trong cuộc hội thảo gần đây, nhà sử học Dương Trung Quốc nhận định: “Bình Định là một không gian có thể nói là giữ nhiều vị thế khác nhau trong nền văn minh Chăm với tư cách là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa và tín ngưỡng, cùng với những di tích đã phát lộ trở thành di sản văn hóa thế giới. Những gì còn lại của văn minh văn hóa Chăm là một bộ phận trong nền văn hóa Việt Nam”. Vì thế, những gì việc phát hiện ở một dòng gốm mới tương đối phong phú đủ để giới khoa học quan tâm. Trong khuôn viên 200m2, dẫu chủ nhân bộ sưu tập chưa dám coi đó là một bảo tàng, nhưng chúng tôi thấy nó đủ cơ sở để hình thành một bảo tàng theo đúng nghĩa và phù hợp với Luật Di sản nhà nước đưa ra. Với sự quan tâm chung của giới chuyên môn và xã hội, để có một dòng hiện vật có thể nâng lên thành một dòng gốm tương đương với các dòng gốm khác thì vẫn cần có thời gian, nhưng giới chuyên môn tin rằng với mục tiêu là tôn vinh một dòng vinh sản trong khuôn khổ pháp luật quy định như vậy, gốm Gò Sành sẽ được trả về một vị trí nhất định trong lịch sử. 

            Từ Hội An đến Thị Nại, từ Chu Đậu đến Gò Sành, những mảnh gốm cổ tưởng chừng vô tri vô giác, nhưng lại ẩn chưa bên trong mạch sống của cả dân tộc. Câu chuyện về gốm Gò Sành, Chu Đậu là một bằng chứng cho thấy, trong quá khứ, cha ông ta đã biết chọn bước thích hợp nhất để tự tin bước ra thương trường thế giới. Con đường gốm sứ trên biển mà điểm dừng chân quan trọng đó là các thương cảng Việt Nam đang dần được hé lộ. Giá trị vô hình của gốm ẩn chứa bên trong lời thầm thì của những gam màu đất thật ý nghĩa biết nhường nào.



Dương Hiệp (Theo Báo Hà Nội Mới)



 Bản để in  Lưu dạng file  Gửi tin qua email


Những bản tin khác:



NHỚ MẮM
VÌ SAO BAO TÀNG THIẾU SỨC SỐNG
KIẾN TRÚC TRE VIỆT NAM ĐƯỢC VINH DANH TẠI MỸ
QUÊN NGƯỜI
BỒ TÁT THÍCH QUẢNG ĐỨC VỚI QUẢ TIM BẤT DIỆT.
Mắm ruột mà quệt cà giòn...
BIỂN & NỖI NHỚ!
Tản văn cho biển
Nhìn lại nền âm nhạc Việt Nam trong thế kỷ 20
TAM QUAN TRONG KIẾN TRÚC VIỆT
Bình thơ: Vua và em - Trần Viết Dũng
Rằm giêng hát bội Phò An
Để “mọi quyền hành, lực lượng đều nơi dân”
"Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng; Không sợ nghèo, chỉ sợ lòng dân không yên"
Người Bình Định và làng Việt tại Pleiku


© Copyright 2007 - 2022 Gosanh.vn 
BẢO TÀNG GỐM CỔ GÒ SÀNH VIJAYA - CHAMPA - BÌNH ĐỊNH
Địa chỉ: khu du lịch Bãi Dại - phường Ghềnh Ráng - T/P Quy Nhơn - Bình Định.
Điện thoại: 84.0913472778 - 84.0946940666. Email: museum@gosanh.vn