TRANG CHỦ
    GỐM CỔ GÒ SÀNH
    BẢO TÀNG GỐM GÒ SÀNH
      - Gốm Thờ Tự
      - Gốm Ngự Dụng
      - Gốm Thương Mại
      - Hoạt động và sự kiện
    TƯ LIỆU VÀ NGHIÊN CỨU
    BÌNH ĐỊNH XƯA VÀ NAY
      - Võ Nghệ
      - Ẩm Thực
      - Văn Học
      - Âm Nhạc
    TỪ TRONG DI SẢN
    ẢNH GOSANH.VN
    VIDEO
    LIÊN KẾT
 Khách Thăm: 001065943
< d>
< d>
< d>
< d>
< d>
 
Gốm cổ Gò Sành với vấn đề gốm cổ Chăm ở Bình Định - Chương Ba
26.07.2007 20:24 - 2280

CHƯƠNG BA
ĐẶC TRƯNG, NIÊN ĐẠI, CHỦ NHÂN CÁC KHU LÒ GỐM Ở BÌNH ĐỊNH
3.1. ĐẶC TRƯNG CÁC KHU LÒ GỐM CỔ BÌNH ĐỊNH
3.1.1. Đặc trưng cấu trúc lò
Về cấu trúc lò, lò Gò Sành và lò Đại Lai gần như tương đồng với nhau, song đi sâu vào chi tiết lại có những khác biệt ở khắp các bộ phận: bầu đốt, thân lò, hậu lò. Do vậy, chúng tôi cho rằng nếu như các nhà nghiên cứu xếp lò Đại Lai thuộc dạng lò rỗng, thì lò Gò Sành (Bình Định) thuộc dạng lò ống. Đây là loại lò lần đầu tiên được phát hiện ở Bình Định.

3.1.2 Đặc trưng về kỹ thuật xây dựng lò nung gốm 


            Đặc trưng về kỹ thuật xây dựng lò: Ở thời kỳ đầu, lò Bình Định được xây bằng đất nện kiểu tường trình, kiểu lò phổ biến ở nhiều lò gốm thủ công xưa và nay. Thời kỳ sau, người thợ gốm Bình Định đã tận dụng vật liệu bao thơi phế thải để xây dựng tường lò. Nền lò phẳng, xử lý hơi dốc, cao dần từ phía cửa vào hậu lò. Ống thoát khói được thiết kế đa dạng, lò tường đất ống khói thoát bẻ vuông góc, lò tường bao thơi ống khói thoát thẳng ra phía sau theo chiều nằm ngang.


            Đặc trưng về nung đốt sản phẩm: Nhiên liệu nung gốm ở các lò Bình Định là củi khô, nhiên liệu địa phương, dễ khai thác, tiết kiệm, chủ động việc tăng, giảm nhiệt khi cần thiết. Kỹ thuật chồng xếp thời kỳ đầu dùng con kê 4 - 5 mấu, thời kỳ sau ve lòng, đồ gốm lớn có thể dùng thanh kê.


           Nhiệt độ nung và chế độ nung: Dựa vào kết quả của phân tích bằng phương pháp khoa học tự nhiên (phương pháp nhiễu xạ tia X, phân tích nhiệt, phân tích thành phần hóa học) nhiều mẫu gốm Chăm Bình Định và các mẫu ở các lò đồng đại khác, có thể đoán định rằng đồ gốm Bình Định được nung ở nhiệt độ cao khoảng 1250 - 1350oC, với chế độ nung có khả năng thiên về oxy hóa và hoàn nguyên yếu.


            3.1.3. Đặc trưng sản phẩm 


            Về nguyên liệu: Gốm Chăm Bình Định được sản xuất từ 2 loại nguyên liệu cơ bản là đất sét và caolin được khai thác tại địa phương. Xương đồ gốm men qua phân tích thành phần nguyên tố vi lượng và thành phần hóa học cho biết, phần lớn có chứa hàm lượng sắt (Fe) cao hơn hẳn xương gốm các lò miền Bắc đồng đại. Đây là lý do chính  làm cho xương gốm Bình Định có màu xám đục, dễ phân biệt với gốm các lò kia.


            Kỹ thuật tạo hình: Gốm Chăm Bình Định được tạo hình chủ yếu trên bày xoay, một số nặn tay hoặc dùng khuôn in.


            Về loại hình: Gốm Chăm Bình Định đa dạng và phong phú về chủng loại, hình dạng và kích thước. Tại các khu lò đều có thể gặp đồ gốm gia dụng (bình, lọ, chậu, nồi, bát, đĩa, âu, cốc…), gốm kiến trúc (ngói, diềm trang trí góc tháp), gốm mỹ thuật (tượng, phù diêu), gốm kỹ thuật (con kê, thanh kê, bao nung…). Các loại hình đồ gốm khác nhau có thể được nung đồng thời trong một mẻ lò. Có một số loại hình đồ gia dụng như bát, đĩa, vò có sự biến đổi nhất định về hình dáng, kích thước theo thời gian.


           Về men: Phần lớn các lò Bình Định được tráng men đơn sắc, thuộc dòng men celadon. Màu men rất đa dạng: xanh, vàng, nâu với các sắc độ khác nhau, phổ biến nhất là các men màu nâu. Thành phần hóa học men gốm Bình Định được đặc trưng bởi hàm lượng ôxit sắt (Fe2O3) cao. Men gốm Bình Định có một số điểm giống men gốm các lò Việt miền Bắc đất nước, cùng thuộc loại men không có chì, chất trợ dung chủ yếu là các oxit kiềm, hàm lượng ôxit nhôm (Al2O3) thấp, ôxit silic (SiO2) cao. Qua hàm lượng các chất trợ dung có thể xếp phần lớn men gốm Bình Định vào nhóm men vôi - kiềm. Xét về mật độ nung, men gốm Bình Định cũng như men các lò miền Bắc đều thuộc loại men khó chảy, có độ nung cao từ 1250 - 1350oC, tương tự như độ nung xương gốm.


            Về trang trí: Gốm Chăm Bình Định ít được trang trí hơn gốm các lò miền Bắc. Kỹ thuật tạo hoa văn gốm: in khuôn, đắp nồi, khắc chìm, vẽ dưới men. Đề tài trang trí đa dạng: hoa lá, người, động vật với nhiều mô típ khác nhau, đáng chú ý nhất là các mô hình típ dải cuộn, mây uốn, đường khung khép kín, lá đề, bông hoa 4 cánh và đặc biệt là những mô hình tính linh vật rồng, makara…


            3.2. NIÊN ĐẠI 


            Một số nhà khảo cổ học Việt Namđịnh niên đại từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XV cho khu lò gốm Gò Sành và các khu lò tương tự ở Bình Định.


            Các nhà nghiên cứu nước ngoài, phần đông thống nhất với khung niên đại đó, nhưng cũng có một vài tác giả cho rằng các khu lò này vẫn còn tiếp tục hoạt động cho đến thế kỷ XVII - XVIII.


            Chúng tôi ủng hộ quan điểm cho rằng, các lò gốm Chăm Bình Định nằm trong niên đại từ thế kỷ XIII đến XV là dựa vào các cứ liệu sau. Căn cứ về loại hình: gốm giai đoạn đầu mang phong cách gốm thời Nguyên (thế kỷ XIII), gốm giai đoạn sau giống Hợp Lễ (thế kỷ XV). Căn cứ về men: men nâu, có từ thế kỷ XII, song phổ biến là ở thế kỷ XIII và XIV, ngoài ra còn có men rỉ sắt, là men phổ biến trong thế kỷ XIV, các màu men này được sử dụng nhiều trên đồ gốm Gò Cây Me và Trường Cửu. Căn cứ về mối quan hệ giữa đồ gốm Gò Cây Me và Trường Cửu. Căn cứ về tháp Chăm ở Bình Định đều nằm trong khung niên đại từ thế kỷ X đến thế kỷ XV. Căn cứ về gốm Chăm tìm thấy ở nước ngoài: tàu đắm Pandaman (Philippines) có niên đại khoảng năm 1403 - 1424; niên đại của tàu đắm Koshichang 3 (Thái Lan) thuộc cuối thế kỷ XV và sự có mặt của gốm Chăm Bình Định trong địa tầng di chuyển Janfa (Ai Cập) niên đại thế kỷ XV.


            Từ những chứng cứ đó, chúng tôi cho rằng niên đại khu lò gốm Gò Sành và các khu lò khác bắt đầu từ cuối thế kỷ XIII và kết thúc vào thế kỷ XV. 


            3.3. CHỦ NHÂN  


            Hiện nay có nhiều ý kiến về chủ nhân các lò gốm men Bình Định. Chúng tôi đưa ra giả thuyết là dùng phương pháp loại trừ để rồi chọn lấy một giả thuyết được coi là hợp lý nhất: Chủ nhân là người Hoa, giả thuyết này theo chúng tôi là không có cơ sở. Chủ nhân là người Việt, cũng không có sức thuyết phục.


            Sau khi loại trừ khả năng, chúng tôi cho chủ nhân các khu lò gốm cổ Bình Định là của người Chăm là hợp lý hơn cả. Bởi những lý do: về khảo cổ học: từ lò, men, hoa văn trang trí, nhất là đồ gốm trang trí bằng đất nung đều mang phong cách Chăm điển hình; về lịch sử: phù hợp với thời kỳ vùng đất Bình Định trở thành kinh đô thịnh vượng triều Champa Vijaya.  


            3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG BA 


            Các lò gốm Bình Định là lò ống một buồng nung tường xây bằng bao thơi. Hệ thống trụ chia lửa và ống dẫn lửa trong bầu đốt cùng với hệ thống ống khói ở hậu lò tạo những nét riêng cho cấu trúc lò nung Bình Định.


            Sản phẩm gốm men Bình Định vừa mang những đặc trưng chung của đồ gốm men khu vực, vừa thấm đậm những nét riêng khó lẫn thể hiện trên cả hai phương diện: kỹ thuật và mỹ thuật. Chúng ta có thể dễ dàng chỉ ra phong cách Champa của các sản phẩm gốm Bình Định.


            Dựa vào đặc trưng về lò, sản phẩm, diễn biến lịch sử và các căn cứ khác, chúng tôi cho rằng từ thế kỷ thứ XIII đến thế kỷ thứ XV trên vùng đất Vijaya đã hình thành các trung tâm sản xuất gốm, các trung tâm sản xuất gốm này phát triển đỉnh cao vào thế kỷ XIV - XV và chủ nhân các khu lò gốm đó là người Chăm.



CHƯƠNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI VIỆN KHẢO CỔ HỌC TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA  


               Người hướng dẫn Khoa Học: 


          PGS. TS PHẠM LÝ HƯƠNG  


Phản biện 1 : PGS. TS. Hán Văn Khẩn


Trường Đại học KHXH&NV - DHQG HN


Phản biện 2 : PGS. Cao Xuân Phổ


Viện Nghiên cứu Đông Nam Á


Phản biện 3 : TS. Phạm Quốc Quân


Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam


Luận án được bảo vệ tại:


                                    HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN ÁN NHÀ NƯỚC


                                    Họp tại: Viện Khảo cổ học


Có thể đọc luận án tại:


* Thư viện Quốc gia


* Thư viện - Tư liệu Viện Khảo cổ học.

Đinh Bá Hòa (Theo Tóm tắt luận án tiến sĩ lịch sử)



 Bản để in  Lưu dạng file  Gửi tin qua email


Những bản tin khác:
Mandala (phan 3) [07.09.2010 09:23]



NHỚ MẮM
VÌ SAO BAO TÀNG THIẾU SỨC SỐNG
KIẾN TRÚC TRE VIỆT NAM ĐƯỢC VINH DANH TẠI MỸ
QUÊN NGƯỜI
BỒ TÁT THÍCH QUẢNG ĐỨC VỚI QUẢ TIM BẤT DIỆT.
Mắm ruột mà quệt cà giòn...
BIỂN & NỖI NHỚ!
Tản văn cho biển
Nhìn lại nền âm nhạc Việt Nam trong thế kỷ 20
TAM QUAN TRONG KIẾN TRÚC VIỆT
Bình thơ: Vua và em - Trần Viết Dũng
Rằm giêng hát bội Phò An
Để “mọi quyền hành, lực lượng đều nơi dân”
"Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng; Không sợ nghèo, chỉ sợ lòng dân không yên"
Người Bình Định và làng Việt tại Pleiku


© Copyright 2007 - 2017 Gosanh.vn 
BẢO TÀNG GỐM CỔ GÒ SÀNH VIJAYA - CHAMPA - BÌNH ĐỊNH
Địa chỉ: khu du lịch Bãi Dại - phường Ghềnh Ráng - T/P Quy Nhơn - Bình Định.
Điện thoại: 84.0913472778 - 84.0946940666. Email: museum@gosanh.vn